گفتاردرمانی چیست؟
گفتاردرمانی، که در ایران بیشتر با عنوان آسیب‌شناسی گفتار و زبان شناخته می‌شود، به ارزیابی و درمان مشکلات ارتباطی و بلع می‌پردازد. گفتاردرمانگر فقط روی تلفظ صداها کار نمی‌کند؛ او ممکن است در زمینهٔ فهم و بیان زبان، روانی گفتار، کیفیت صدا، ارتباط اجتماعی، استفاده از ابزارهای ارتباطی و بلع نیز مداخله کند.
گروه‌های هدف
گفتاردرمانی برای کودکان، بزرگسالان و سالمندان مناسب است؛ از جمله برای افرادی که:
• در تولید یا تلفظ صداها مشکل دارند.
• دیرتر از حد انتظار حرف می‌زنند یا در فهم و بیان زبان دشواری دارند.
• لکنت یا سایر اختلال‌های روانی گفتار را تجربه می‌کنند.
• صدای گرفته، ضعیف، خشن یا نامتناسب دارند.
• در ارتباط اجتماعی یا کاربرد زبان در موقعیت‌های مختلف مشکل دارند؛ از جمله برخی افراد دارای اوتیسم یا اختلال‌های رشدی.
• به‌دلیل سکتهٔ مغزی، ضربهٔ مغزی، پارکینسون یا بیماری‌های عصبی دچار مشکل گفتار، زبان یا شناخت‌ـ‌ارتباط شده‌اند.
• در جویدن یا بلع غذا و مایعات مشکل دارند.
• برای برقراری ارتباط به روش‌های جایگزین یا کمکی نیاز دارند.
• پس از برخی جراحی‌ها یا در شرایطی مانند شکاف کام به خدمات گفتاردرمانی نیاز پیدا می‌کنند.
انواع مداخلات
نوع مداخله پس از ارزیابی و متناسب با نیاز فرد تعیین می‌شود. روش‌های رایج عبارت‌اند از:
1. درمان اختلال‌های تولید صدا و تلفظ: تمرین‌های مرحله‌ای برای یادگیری و به‌کارگیری درست صداها در کلمه، جمله و گفت‌وگوی روزمره.
2. درمان زبان دریافتی و بیانی: تقویت فهم زبان، واژگان، جمله‌سازی، روایت‌گویی و مهارت‌های پیش‌نیاز ارتباط.
3. درمان لکنت و ناروانی گفتار: آموزش راهبردهای مناسب برای روان‌تر صحبت‌کردن و کاهش اثر لکنت بر ارتباط و مشارکت فرد.
4. درمان اختلال‌های صدا و تشدید: کار روی شیوهٔ استفاده از صدا، کیفیت و بلندی آن، و در صورت نیاز تشدید صوتی.
5. درمان ارتباط اجتماعی و کاربردشناسی زبان: تمرین نوبت‌گیری، آغاز و ادامهٔ مکالمه، درک نشانه‌های ارتباطی و تناسب گفتار با موقعیت.
6. ارتباط افزوده و جایگزین (AAC): استفاده از اشاره، تصاویر، تابلوهای ارتباطی یا ابزارهای دیجیتال برای افرادی که گفتارشان برای ارتباط کافی نیست.
7. درمان شناخت‌ـ‌ارتباط: حمایت از مهارت‌هایی مانند توجه، حافظه، سازمان‌دهی پیام و حل مسئله در ارتباط؛ به‌ویژه پس از آسیب مغزی یا در برخی بیماری‌های عصبی.
8. ارزیابی و درمان بلع و تغذیه: بررسی ایمنی بلع و آموزش راهبردها یا تمرین‌های مناسب. این درمان باید بر پایهٔ ارزیابی تخصصی انجام شود.
9. آموزش خانواده و مراقبان: راهکارهایی برای تمرین و حمایت از ارتباط در خانه، مدرسه و محیط‌های روزمره.
مداخله ممکن است فردی یا گروهی باشد و با توجه به شرایط فرد به شکل حضوری یا از راه دور انجام شود. در بسیاری از موارد، همکاری خانواده، مدرسه یا دیگر متخصصان به بهترشدن نتیجه کمک می‌کند. اگر دربارهٔ رشد گفتار و زبان کودک، تغییر ناگهانی گفتار یا صدای فرد، یا مشکل بلع نگرانی وجود دارد، ارزیابی توسط گفتاردرمانگر می‌تواند قدم مناسبی باشد.